Washington - ABD Dışişleri Bakanlığı, Suudi Arabistan ile sivil nükleer alanında işbirliğini çerçeveleyen 123 Anlaşması taslağını resmi olarak onayladı. Anlaşma, Ortadoğu'nun güç dengelerini yeniden şekillendirecek stratejik bir hamle olarak değerlendirilirken, nükleer yayılmayı önleme konusunda katı garanti şartları da içeriyor.
Anlaşmanın Çerçevesi ve Hedefleri
Ankara zamanında imzalanacak olan anlaşma, Suudi Arabistan'ın nükleer enerji programını sivil amaçlarla geliştirmesine izin verirken, ABD'nin Atom Enerjisi Yasası'nın 123. maddesi uyarınca denetim mekanizmasını devreye sokuyor. Bu çerçevede Riyad, nükleer yakıt döngüsünün en hassas kısımları olan zenginleştirme ve yeniden işleme faaliyetlerinden feragat etmeyi kabul edecek. Washington, bu şartı bölgedeki bir silah yarışını engellemek için kırmızı çizgi olarak belirliyor.
Bölgesel Güvenlik ve İran Faktörü
Uzmanlar, anlaşmanın arka planında İran'ın nükleer programı ile ilgili endişelerin yattığını vurguluyor. Suudi Arabistan, İran'ın nükleer kapasitesine karşı bir denge unsuru olarak kendi sivil programını meşrulaştırmak istiyor. ABD ise ittifakını Suudi Arabistan'a bağlayarak, bölgedeki etkisini koruma ve Çin-Rekabeti içindeki boşluğu doldurma hedefliyor. Anlaşma, Suudi-Arabistan'ın İsrail ile normalleşme sürecine de dolaylı destek olabilir.
Ekonomik ve Teknolojik Boyutlar
Anlaşma kapsamında ABD nükleer teknoloji şirketleri, Suudi Arabistan'da planlanan reaktörlerin inşasında ve operasyonunda öncelikli iş ortağı konumuna gelecek. Riyad'ın Vizyon 2030 planı doğrultusunda fosil yakıtlardan uzaklaşıp enerji portföyünü çeşitlendirme çabaları, bu anlaşma ile önemli bir ivme kazanacak. Sektör temsilcileri, anlaşmanın hayata geçmesi durumunda onlarca milyar dolarlık bir pazarın ABD firmalarına açılacağını öngörüyor.
Kongre Onayı Süreci ve Meydan Okumalar
Anlaşmanın nihai olarak yürürlüğe girmesi için ABD Kongresi'nin onayı gerekiyor. Kongre, 90 günlük inceleme süresi içinde anlaşmayı engelleme yetkisine sahip. Bazı kongre üyeleri, Suudi Arabistan'ın insan hakları kaydı ve Yemen politikası nedeniyle tereddütler dile getiriyor. Ancak yönetim, stratejik faydaların riskleri aştığını, katı denetim şartlarının yeterli güvence sağladığını savunuyor.
Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAE) Denetimi
Anlaşmanın en kritik teknik unsuru, Suudi nükleer tesislerinin UAE'nin kapsamlı denetim ve doğrulama rejimine (Ek Protokol dahil) tabi tutulmesidir. Bu sayede herhangi bir askeri yönelimli sapma anında uluslararası toplum uyarılacak. Riyad, geçtiğimiz yıllarda UAE denetimlerini kabul etmekte ısrar ediyordu; bu anlaşma ile bu engel de aşılmış oluyor.