İran'da devam eden protestolarla birlikte geçen hafta başlayan ve 90 saati aşkın süredir süren internet kesintisi, ülkenin dijital iletişimini derinden etkiledi. Uzmanlar, bu durumun şimdiye kadar görülen en kapsamlı ve sert bilgi akışı karartması olduğunu belirtiyor. Mobil şebekelerin tamamen devre dışı kalması, cep telefonlarında sinyal alınamaması ve uluslararası aramaların kesilmesi, haber kuruluşlarının İran'dan sağlıklı bilgi akışı sağlamasını da güçleştiriyor. Bu kesinti, özellikle ulusal ağ altyapısını kullanan ve 10 milyondan fazla kişinin geçim kaynağını oluşturan dijital ekonomiyi de ciddi şekilde sekteye uğratıyor.
İran'ın Dijital Dünyası: İnternet Yerine İntranet
İran'da normal şartlarda da internet erişimi büyük ölçüde iç ağlarla sınırlı. Bu türden kapalı ağlara "intranet" adı veriliyor. Ancak mevcut protestolar sırasında yetkililer, ilk kez bu intranet ağını da ciddi şekilde kısıtlama yoluna gitti. Bu durum, ülkenin dijital bağımsızlığı ve küresel ağa erişim konusundaki tartışmaları yeniden alevlendirdi.
İntranet Nedir ve İran'daki Kullanımı
İntranet, internetin daha küçük ve kontrollü bir versiyonu olarak tanımlanabilir. Bir kurumun veya devletin kendi kontrolü altındaki, dış dünyaya kapalı özel ağlarını ifade eder. Bu ağlarda kullanıcıların dış ağlara erişimi sınırlıdır ve devletin izin verdiği VPN'ler aracılığıyla küresel ağdaki belirli hizmetlere bağlanılabilir. İntranet teknolojileri, internetle aynı olsa da, erişim kimlik, yetki ve kurallarla sıkı bir şekilde sınırlandırılır. Başlangıçta şirketlerin iç iletişimi için kullanılan bu sistem, günümüzde devletler tarafından vatandaşların internet erişimini denetlemek ve yönlendirmek amacıyla da kullanılıyor.
Çin, İran ve Kuzey Kore gibi ülkeler intranet kullanımında öne çıkıyor. Bu ülkelerde devlet, intraneti toplumun genel internet erişimini denetlemek için kullanıyor. İran, kendi internet versiyonunu sunarken, bazı siteleri engelleyerek ve erişimi yavaşlatarak küresel ağa erişimi sınırlama yolunu tercih ediyor. Dönemin Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani, 2019'da yaptığı bir açıklamada, "Ulusal bilgi ağımızı öyle güçlü hale getirebileceğiz ki, insanların ihtiyaçlarını karşılayacak ve dışarıya [dış internete] çıkmalarına gerek kalmayacak" diyerek bu politikayı özetlemişti.
İran'ın Katmanlı İnternet Sistemi: Ulusal Bilgi Ağı (SHOMA)
İran'ın kendi bünyesinde kurduğu intranet sistemi, "Ulusal Bilgi Ağı" (SHOMA) olarak biliniyor. Bu sistemde internet erişimi katmanlara ayrılmış durumda. Freedom House'a göre SHOMA, herkese aynı interneti sunmuyor; yani İran yönetimi, kimin ne kadar ve hangi sitelere erişebileceğini belirleyebiliyor. Bu da yönetimin, istemediği içerikleri engellemesini, yavaşlatmasını veya tamamen kapatmasını mümkün kılıyor.
Bu sistem, yabancı uygulamalar yerine yerli uygulamaların öne çıkmasını sağlıyor. WhatsApp, Telegram gibi küresel uygulamalar yerine İran'da geliştirilen Bale, Snapp, Tapsi ve Digikala gibi uygulamalar popülerleşiyor. Ancak bağımsız uzmanlar, bu yerel uygulamaların devlet tarafından gözetlenebilir olabileceğinden ve yeterli mahremiyet sağlamayabileceğinden endişe duyuyor. Bu durum, dijital mahremiyet ve veri güvenliği konusunda önemli soruları gündeme getiriyor.
Ayrıcalıklı Erişim: "Beyaz SIM Kartlar" ve Eşitsizlik
Kamuoyunda internet konusundaki hoşnutsuzluğu derinleştiren bir diğer konu ise yetkililere sağlanan ayrıcalıklı erişim. Devletin üst düzey yetkililerine, güvenlik kurumlarına ve rejime yakın kişi ve kurumlara verilen "beyaz SIM kartlar", ülke genelinde internet yavaşlatıldığında veya tamamen kesildiğinde bile kesintisiz ve daha geniş erişim sağlıyor. Bu hatlar, çoğu zaman sansürden etkilenmiyor veya çok daha az etkileniyor.
Son internet blokajı sırasında da İran halkı tamamen çevrimdışıyken, ülkenin dini lideri Ayetullah Ali Hamaney'in X (eski Twitter) üzerinden paylaşımlar yapmaya devam etmesi, bu eşitsizliği gözler önüne serdi. Hamaney, sadece bir gün içinde ABD ve Donald Trump'la ilgili en az 12 paylaşım yaptı. Benzer şekilde, enerji şebekeleri ve ulaşım sistemleri gibi kritik altyapı sistemleri de genellikle ayrı ağlarda çalışarak kesintisiz hizmet sağlıyor.
İnterneti Kesmek Kolaylaştı: Tek Bir Kapatma Düğmesi
İran, internete erişimi engellemek için DNS karıştırma, BGP kontrolü, derin içerik filtreleme ve küresel ağa erişim noktalarının fiziksel olarak kesilmesi gibi çeşitli yöntemler kullanıyor. Ancak günümüzdeki sistemde, bu işlemler saniyeler içinde ve ülke genelinde yapılabiliyor. Bu durum, devletin kontrol gücünün önemli ölçüde arttığını gösteriyor.
İnternet gözlem grubu NetBlocks'un kurucusu Alp Toker, İranlı yetkililerin ülkenin gelen ve giden trafiğini tamamen engellemesinin eskiden yaklaşık 24 saat sürdüğünü belirtiyor. Ancak bugünkü sistemde, aynı işlemin "tek bir kapatma düğmesi" ile gerçekleştirilebildiğini vurguluyor. Bu durum, dijital karartma süreçlerinin ne kadar hızlandığını ve kolaylaştığını ortaya koyuyor. Bu gelişme, dijital haklar açısından da endişe verici bir tablo çiziyor.
Ulusal Sistem de Kapatıldı: 10 Milyon İranlının Geçim Kaynağı Tehlikede
Son protestolarda dışa kapalı Ulusal Bilgi Ağı'nın da kapatılması, yani İranlıların tamamen internetsiz ve hatta mobil şebekesiz kalması dikkat çekici bir gelişme. İran kökenli dijital haklar uzmanı Amir Rashidi, cep telefonu sinyallerinin tamamen kesildiğini, telefon görüşmesi veya SMS göndermenin bile mümkün olmadığını belirtti. Kısa süre sonra Ulusal Bilgi Ağı'nın da kesildiğini ve hatta ilk kez GPS sinyalini bozmaya yönelik bir önlem alındığını ekledi.
Cep telefonu sinyallerinin geri dönmesine rağmen veri erişiminin olmaması, Ulusal Bilgi Ağı'nın hala çalışmadığını ve intranet altyapısında çalışan yerel hizmetlerin bile çevrimdışı olduğunu gösteriyor. Bu durum, ekonomi talepleriyle süren protestolar sırasında yüksek ekonomik maliyetler doğurabilir. Önceki yıllarda internet kesintilerinin saatte yaklaşık 1,5 milyon dolara mal olduğu tahmin ediliyor. 2025 yılı için savaş ve güvenlik politikalarının yol açtığı kesintilerin, ülkeye en az 12,7 milyar dolarlık sanayi ve hizmet geliri kaybına mal olacağı öngörülüyordu. İletişim Bakanı Satar Haşemi, 10 milyondan fazla İranlının geçim kaynağının doğrudan dijital alana bağlı olduğunu kabul etmişti.
Son Durum Ne? Yerel Siteler Açık, Küresel Ağ Kapalı
İran'da internetin durumunu gözlemleyen Filterbaan derneğine göre, İran Radyo ve Televizyon Kurumu (IBRC), 12 Ocak sabahı "Ulusal İnternet Üzerinden Erişilebilen Temel Siteler" başlıklı bir liste yayınladı. Bu liste, yerel arama motorları, haritalar ve navigasyon, yerel haber ajansları, video hizmetleri ve ETA, Rubika, Soroush Plus ve Yes gibi yerel mesajlaşma hizmetlerini içeriyor.
Ancak SHOMA adlı yerel ağın kesintisiz çalıştığına dair net bir bulgu bulunmuyor. Derneğe göre bu liste, hükümetin interneti en azından şimdilik protestolar öncesi durumuna döndürme niyetinde olmadığını gösteriyor. Bu
